Kader Denen Tekrarlar, Psikanaliz ve Dostoyevski’nin “Kumarbaz” Romanı

Balıkçılar Kahvesi’nde çalan bir türküde geçen “Alnıma yazılmış bu kara yazı” sözü, insan hayatındaki döngüleri ve kaderci yaklaşımı yeniden gündeme getiriyor. İnsanlar genellikle üst üste aynı sorunları yaşadıklarında veya bir hikaye üçüncü kez aynı yerden koptuğunda çözümü “alın yazısı” diyerek konuşmayı bitirmekte bulur. Ancak kişinin kendi alnındaki yazıyı doğrudan okuyamaması, bu kavramı başkaları tarafından okunmak üzere yazılmış gizemli bir metne dönüştürür. Ünlü psikanalist Sigmund Freud, “Haz İlkesinin Ötesinde” isimli eserinde benzer hayat döngülerini incelemiştir. Yardım ettiği herkes tarafından terk edilen hayırseverler, her dostluğu ihanetle sonuçlanan kişiler veya her ilişkisi aynı aşamalardan geçip batan âşıklar bu duruma örnektir. Freud, bu tekrarları bir talihsizlik veya yazgı olarak değil, bireyin farkında olmadan kendi elleriyle kurduğu bir süreç olarak tanımlar. İnsan hatırlayamadığı durumları tekrar yaşayarak öğrenmeye çalışır. Peter Fonagy’nin hayatı ise bir başkası tarafından anlaşılmanın gücünü ortaya koyar. Robbie Duschinsky ile Sarah Foster’ın “Mentalizing and Epistemic Trust” kitabında yer alan bilgilere göre Fonagy, 14 yaşında ailesi Paris’te kalırken hiç İngilizce bilmeden Londra’da bir okula gönderilmiştir. Sınavlarda başarısız olan ve yaşamına son vermeyi düşünen genç, 17 yaşında bir çocuk analistiyle çalışmaya başlamıştır. Eski bir Ford Anglia marka otomobil alan Fonagy, seans boyunca aracını övmüş; terapisti ise pencereden arabaya bakıp “gerçekten harika bir araba” diyerek onu onaylamıştır. Gerçekten görüldüğünü hisseden birey, başkalarından öğrenmeye ve dönüşmeye açık hale gelir. Çocuk ruh sağlığı alanında sıklıkla kullanılan “bebek odasında hayaletler dolaşır” ifadesi, ebeveynlerin kendi çocukluklarında yaşayıp hatırlamadıkları travmaları farkında olmadan çocuklarına aktarmasını simgeler. Psikolog Alicia Lieberman ise aynı odada meleklerin de bulunduğunu belirtir. Çocukluğunda sevilmiş ve anlaşılmış tek bir somut anı hatırlayabilen annelerin, kötü geçmişlerini çocuklarına aktarma ihtimalinin daha düşük olduğu gözlemlenmiştir. İnsan yaşamı konu alan bu hatıralar, kişinin anlaşılma ihtiyacını karşılar. Edebiyat dünyasının büyük ismi Dostoyevski de kendi döngüleriyle mücadele etmiştir. Kumar borçlarını ödemek amacıyla “Kumarbaz” romanını yirmi altı günde bir stenografa dikte ederek yazan yazar, roman bittikten birkaç ay sonra bu stenografla evlenmiştir. Masada her şeyini kaybetmeden kalkmayan Dostoyevski için Freud, kumarın bir kazanma arzusu değil ceza ödeme mekanizması olduğunu savunur. Ancak 1871 yılında her şeyini kaybettikten sonra eşine yazdığı mektupta kendisini kemiren kötü hayalin bittiğini belirten yazar, bir daha asla kumar oynamamıştır. Kader söylemi sadece bireysel yaşam öykülerinin sonunda değil, toplumsal olayların ve hesapların başında da kullanılır. Bir maden faciasının ardından “fıtrat”, yıkıcı bir deprem sonrasında ise “kader planı” ifadelerinin öne sürülmesi buna örnektir. Acı çeken insan kader diyerek yaşadıklarına dayanmaya çalışırken, yönetim mekanizmaları kader diyerek sorumluluğu kapatmayı tercih edebilir. Toplumsal düzlemde iktidar ve sanat çevrelerince de tartışılan bu söylemler, yapıcı bir diyalog kurulmasını engelleyebilir. Alın yazısı silinen bir olgu değil, aksine karşımızdaki insanın bakışıyla okunabilen bir aynadır. Kişi kendi alnındakini tersten görse de onu doğru okuyacak bir ötekine her zaman ihtiyaç duyar.Psikanalizde Kader Motifi ve Görülme İhtiyacı
Çocukluk Hafızası ve Dostoyevski’nin Tutkusu
Sorumluluktan Kaçış ve Toplumsal Kader Algısı